İslamiyet’te Bilimin Ortaya Çıkışı

MS 7. yüzyılda Arabistan’da İslamiyet dini ortaya çıktı. Hz. Muhammed’in ölümünü izleyen yüzyıl içinde ona inanan Müslümanlar, İspanya’dan Çin sınırına kadar uzanan ülkeleri fethedip büyük bir imparatorluk kurdular. Arap dünyasında, özellikle 900 ile 1200 yılları arasında, ilk bilimsel düşünceler ilerleyerek sanat ve bilim büyük bir gelişme gösterdi. Araplar bilime kendi katkılarını getirdikleri gibi, kurdukları imparatorluğun farklı halklarından, özellikle de Yunanlılar ile Perslerden birçok bilimsel düşünceyi de aldılar. İslam düşünürleri bu şekilde Eskiçağ dünyasında ortaya atılan fikirlerin Ortaçağ Avrupa’sına ulaşmasına yardımcı oldular. Onlar olmasaydı bunların pek çoğu unutulup giderdi.

Büyük Bir Düşünür

Avrupa’da Avicenna adıyla bilinen İbn-i Sina, farklı birçok alanda yaklaşık 270 kitap yazmış, son derece bilgili ve çok yönlü bir insandı. Buhara’da doğmuştu. Daha 16 yaşındayken tıp alanında birtakım çalışmalar yapmaktaydı. Yaşamının değişik dönemlerinde kanun adamlığı ve öğretmenlik yapmıştır. Ayrıca politikayla da ilgilenmiş, İran hükümdarlarının danışmanı olmuştur. Kolikten (karın bölgesi iltihabı) ölmüştür ancak zehirlenmiş olabileceği konusunda da birtakım kuşkular vardır.

İbn-i Sina tıpla ilgili dev bir kitap olan Kanun’u yazdı. Bu kitap Avrupa’da tıp öğretimini 17. yüzyıla dek etkiledi. İslam yasaları insan vücudunun kesilip parçalanmasını yasakladığı için kitap daha çok hastalıkların tanı ve tedavisi ile ilaçların hazırlanışından söz ediyordu. İbn-i Sina’nın başka bir büyük çalışması da Şifa başlıklı felsefeden, matematik ve fiziğe kadar çok geniş bir alana uzanan büyük bir ansiklopediydi.

Simya Ustası

Simya, Arap düşüncesinin önemli bir bölümüydü. Simyacılar, asıl iş olarak demir gibi değersiz madenleri altına çevirmenin yollarını arıyorlardır. Simya araştırmaları, bu araştırmalarda büyüye ve tılsıma başvurulmakla birlikte deneyden yararlanmayı da gerekli kıldığı için çok önemliydi. Bunlar, kimya ve mineralbilim (madenleri araştıran bilim) de içinde olmak üzere bir iki çağdaş bilime temel oluşturdu. Ortaçağ Avrupa’sında Rhazes adıyla tanınan Ebubekir Razi (c. 854-935) İran’da Rey kentinde doğdu. Müslüman simyacıların en büyüğü, 9. ile 10. yüzyıl tıbbının en ünlü simalarından biriydi. Fakat Ebubekir Razi dinsel öğretileri de sorgulayan birisiydi. Bu da onu din adamları arasında sevilmeyen biri haline getirmişti.

Ebubekir Razi yaşamının ilk bölümünü simyaya ayırdı. Simyacıların yaptıkları büyü ve tılsımların çoğunu kabul etmedi; daha çok onların deneysel düşünceleri üzerinde yoğunlaştı. Kimyasal maddelerin kullanımına yakın ilgi duydu. Simyada kullanılan damıtma (bir sıvıyı gaz haline gelene kadar kaynatma, sonra yeniden sıvı oluncaya kadar soğutma) gibi uygulamaları açık açık betimledi. Ayrıca, alet listesi yaparak bir laboratuvarın donatılması konusunda en eski önerilerde bulunan da o olmuştur.

Ebubekir Razi önce Rey’deki hastaneye başhekim atandı. Sonra Bağdat’taki hastanede başhekimlik yaptı. Alanında yüzlerce yapıt vererek Müslüman tıp yazarlarının ilklerinden biri oldu. En ünlü kitabı Yunan, Hint ve Çin tıp bilimi de içinde olmak üzere o zaman bilinen bütün tıp uygulamalarını kapsayan El-Havi’ydi.

Gökbilimci ve Saray Adamı

Ebu Reyhan el-Biruni (973-c. 1050)  Harezm’de doğdu. Bilimsel araştırmalarına çok küçük yaşlarda başladı. 17 yaşında Güneş’i gözlemek için bir alet yaptı fakat 995’teki iç savaş onu ülke dışına kaçmak zorunda bıraktı. Biruni iki yıl sonra yurduna döndü ve sarayda birçok resmi görevde bulundu. Bilimsel araştırmalarına devam etti. Güneş’i Ay’ı ve yıldızları gözlemek için birçok alet tasarlayıp yaptı.

Biruni’nin ilgi alanı ve araştırmaları gökbilimle sınırlı değildi. Coğrafya, matematik, ışığı ve gözü inceleyen optik, tıp, ilaçlar, değerli taşlar ve astroloji konularında son derece teknik bilgiler içeren yaklaşık 13000 sayfa yazı kaleme aldı. Simyaya olan merakı onu maden ve metal alaşımları konusunda araştırma yapmaya yöneltti. Bu alanda yazdıkları daha sonra kimya biliminin gelişmesinde çok etkili oldu. Mineralbilim konusunda Değerli Taşlar Kitabı adında koca bir kitap da yazmıştır. Uzun yıllar boyunca hasta olmasına rağmen 80 yaşında öldüğünde arkasında birçok konuda yazılmış 140’ın üzerinde kitap bıraktı.

Mercekler ve Işık

İbnülheysem (965-c. 1040), bütün İslam fizikçilerinin en büyüğüdür. Irak’ta Basra kentinde doğdu ve Avrupa’da Alhazen adıyla tanındı. Halife el-Hakim’in (996-1020) döneminde Akademi adı verilen bir okulda çalışmak üzere Kahire’ye gitti.

İbnül Heysem optik, gökbilim ve matematik de dahil değişik konularda kitaplar yazdı. Optik konusundaki yapıtı öyle geniş öyle ayrıntılıydı ki daha sonra Avrupa’da bu konuda yapılan çalışmaların birçoğuna temel oluşturdu. Optik Hazinesi adlı kitabında daha önce Yunanlılarca ileri sürülmüş olan bir düşünceyi, gözün bakılan nesneye doğru ışık ışınları yaydığı düşüncesini reddetti. Onun yerine ışık ışınlarının bakılan nesneden göze geldiğini ileri sürdü.

İbnülheysem, ışığın merceklerden geçişi konusunu da inceledi. Işığın kırılmasının nedeninin ışık ışınlarının hava, cam ve su gibi farklı ortamlarda farklı hızlarla hareket etmesi olduğu sonucuna vardı. Bu fikir 17. yüzyılda Kepler ve Descartes tarafından kullanıldı. İbnülheysem ayrıca dışarıdan imgeleri alıp bir duvara yansıtan karanlık kutuyu ilk geliştiren kişidir. Güneş’in tutulma sırasındaki görüntüsünü elde etmek için duvardaki bir deliği kullanmıştır.

Dönemin Artuklu sultanı Artuk Salîh Nâsirüddîn Ebu’l-Feth Mahmûd daveti üzerine 1181 yılından itibaren 25 yıl boyunca “Reis el âmal” (başmühendis) olarak Artuklulara hizmet etmiştir. Bundan 800 yıl önce yaşayan El-Cezeri’den söz eden ilk kişi araştırmacı-yazar İbrahim Hakkı Konyalı efendidir. Daha sonra sibernetik (otomasyon)  konusunda yazıları ile tanınan Dr. Toygar Akman Ebu’l-İz hakkında Bilim ve Teknik dergisinde iki ayrı yazı yazmıştır.

Mekatronik, sibernetik ve robotik bilimleriyle öğrenim gördüğü Kürt Medresesi Camia’da karşılaşan El Cezeri hayatı boyunca bu alanlara yönelmiştir. Sibernetik haberleşme, denge kurma ve ayarlama bilimidir. İnsanlarda ve makinelerde bilgi alışverişi, kontrolü ve denge durumunu inceler. Bu bilim, zamanla gelişerek bugün hayatımızın vazgeçilmezleri arasına giren bilgisayarların ortaya çıkmasına imkân tanımıştır.

El Cezerî, El-Cami Beyne’l-İlm Ve’l-Amel En-Nafi Fi Eş-Şınaa’ti’-Hiyel (Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar) adlı Arapça yazılan eserinde robot ve akışkanlar mekaniği konularında pratik mühendisliğin öncüsü olarak, sibernetik ve mekaniği ilk kez bir arada kullanan kişidir. Ebu’l-İz in günümüze kadar ulaşan bu eserin girişinde kitabın hikayesini şöyle anlatmıştır:

“Bir gün yaptığım makinaları sunmak için sultanın   huzuruna  çıkmıştım. Yaptığım makinaları inceleyen sultan bana şöyle dedi. “Eşsiz makinalar yapmışsın. Bu kadar zahmetle inşa ettiğin bu araçlar kaybolup gitmesin. İcat ettiğin bu şeyleri resimleri ile birlikte benim için bir kitapta toplamanı istiyorum” dedi. Kabul ettim. Zaten başka seçeneğim yoktu.

Kitabındaki tüm şekilleri kendisi çizmiş ve renklendirmiştir. Bu da El-Cezeri’nin yalnız mühendis değil, yetenekli bir sanatçı olduğunu da göstermektedir. Kitabında yer alan çizimlerinde insan ve hayvan figürlerinden geniş ölçüde yararlanmıştır. Bugün İstanbul Topkapı Sarayı III. Ahmet Kütüphanesinde 3472 kayıtlı yazma 1206 tarihli muhafaza edilmektedir. Kitabın 5 tanesi Türkiye’de bulunmak üzere bütün dünyada bilinen 15 kopyası vardır. Eser, zamanın ilim dili olan Arapça ile kaleme alınmıştır.

Cezeri’nin kitabı incelendiğinde, Eski Yunan’dan beri bilinen prensipleri kullanmak ve geliştirmek suretiyle çeşitli araçlar yaptığını görürüz. Bu prensipler, hava, boşluk ve denge prensipleridir. Yunan dünyasında hava, boşluk ve denge prensipleri üzerine Ctesibius (M.Ö 3. yy), Philon (M.Ö 2. yy), Heron (M.Ö 1. yy) tarafından çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalar sonucunda da çeşitli araçlar geliştirmiştir. Bunların arasında Archimedes’i de eklemek gerekir.

Cezeri, kitabında 50 aracın ayrıntılı tasarımını verir. Bu araçların 6’sı su saati, 4’ü mumlu saat, 6’sı ibrik, 7’si eğlence amaçlı kullanılan çeşitli otomatlar, 3’ü abdest almak için kullanılan otomat, 4’si kan alma teknesi, 6’sı fıskiye, 4’ü kendinden ses çıkaran araç, 5’i suyu yukarı çıkartan araç, 2’si kilit, 1’i açıölçer, 1’i kayık su saati ve Amid kentinin kapısıdır. El-Cezerî’nin kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri 6 kitaptan oluşur.

1.Kitap: Bu kitap, eşit saatlerin ve Güneş saatlerinin geçişlerinin belirtildiği saatlerin yapımı üzerinedir, on bölümden oluşur. Bunlar, davulcu su saati, kayık su saati, filli su saati, bardak su saati ve tavus kuşlu su saatidir. Bu saatlerin dönemin bilim tarihi açısından en önemli özellikleri, saati göstermenin yanında kullanılan sistemlerin suyun kinetik enerjisiyle çalışan robotik sistemlere sahip olmasıdır. Kitabın son dört bölümü ise zamanı göstermek için tasarlanmış mum saatleridir.

Dubai-İbn-i Battuta sergi sarayında bulunan saatlİ filin işleyişini gösteren meşhur seyyah İbn-i Battuta’nın anlatımı izleyebilirsiniz.

Ebu’l-İz i bugün kendisine hayran bıraktıran icatları  esas olarak otomasyona dayanıyordu.  Bugün elektrik motorları, servo motorlar, pünematik/hidrolik silindirler, sinyal kabloları, sensörler, switchler , PLC programları kullanılarak yapılamakta olan otomasyon işlerini Ebu’l-İz 800 yıl önce sadece su, hava ve hayvan gücü kullanarak gerçekleştirmiş ve birçok robot , otomatik hareket eden mekanizmalar, su saati vs. tasarlamıştır.

Yakın tarihe kadar Krank şaft mekanizmasının (Dairesel hareketi çizgisel git-gel hareketine çeviren mekanizma) mucidi Leonardo-da Vinci olarak bilinirdi. Ancak Lenardo Da Vinci den yakaşık 300 yıl önce yaşamış olan Ebu’l-iz in tasarımlarında krank şaft mekanizmasını tamamen bugünkü şekli ile kullanmış olduğu ortaya çıkınca bu yanlış bilgi düzeltilmiştir.

Cezerî’nin diğer bir önemi de Artuklu Sarayı’nın kapısını yapmış olmasıdır. Bu kapı, dört metre yüksekliğinde ve 1.5 metre eninde dökme pirinçten yapılmış iki kanatlı bir kapıdır. Kapının orta kısmı altıgen ve sekizgen yıldız motiflerinden oluşan kafes biçimindedir. Bu kafes, birbirlerine sarılmış yapraklarla süslenmiş küfî yazısıyla çevrelenmiştir.

Alman Profesör Wideman tarafından yapılmış olan Ebul-İz e ait birkaç otomatik makine bugün hala Erlangen Üniversitesinde sergilenmeye devam etmektedir.

Cezeri 1233 yılında doğduğu şehir olan Cizre’de hayata veda etmiştir. Şu an mezarı Nuh Peygamber Camii’nin bahçesindedir.

Ayrıca eserleri arasında Kitāb fi ma-‘rifat al-Hiyal al-handasiyya da bulunmaktadır.